CHAPTER 67

EPS, PE, Book Value, ROE, Reserve

Chapter Opening Story

दीपकले सेयर बजारको Fundamental Analysis (आधारभूत विश्लेषण) सिक्न थालेको भर्खरै केही हप्ता मात्र भएको थियो। एक दिन उसले एउटा स्थापित कम्पनीको वित्तीय प्रतिवेदन (Financial Report) इन्टरनेटबाट डाउनलोड गरेर खोल्यो। ब्यालेन्स सिट र नाफा-नोक्सान हिसाबको पाना पल्टाउँदै जाँदा त्यहाँ उसका आँखा अगाडि धेरै नयाँ, अपरिचित र प्राविधिक शब्दहरू तेर्सिए: EPS, PE Ratio, Book Value, ROE, र Reserve। यी अङ्ग्रेजी संक्षिप्त शब्दहरू र तिनका अगाडि रहेका ठूला-ठूला गणितीय संख्याहरू देखेपछि दीपकको टाउको जुरुक्क घुम्न थाल्यो। उसले लामो सुस्केरा हाल्दै मनमनै सोच्यो, “यो इन्भेस्टिङ र वित्तीय विश्लेषण मेरो बसको कुरा विल्कुलै रहेनछ, यो त केवल सिए वा एकाउन्टेन्टहरूले मात्र बुझ्ने खेल हो।”

तर, बजारमा केही समय बिताउँदै र अग्रजहरूको संगत गर्दै जाँदा उसले बिस्तारै एउटा कडा सत्य बुझ्यो कि यी शब्दहरू वास्तवमा बाहिर देखिए जस्तो पटक्कै जटिल र डरलाग्दा थिएनन्। यहाँ मुख्य समस्या ती शब्दहरूको प्राविधिक गहिराइमा थिएन, बरु समस्या त बजारमा उपलब्ध पुस्तक वा इन्टरनेटमा ती शब्दहरूलाई एकदमै सरल, व्यावहारिक र नेपाली जनजिब्रोले बुझ्ने तरिकाले कसैले पनि नबुझाइदिनुमा थियो। आजको यस विशेष Chapter मा हामी यही कठिन कामलाई एकदमै सरल र रोचक तरिकाले हल गर्नेछौँ ताकि जोसुकै आम लगानीकर्ताले पनि कम्पनीको वित्तीय रिपोर्ट सहजै पढ्न र बुझ्न सकून्।

5 सूचक = कम्पनीको Medical Check-up Report

यो visual ले पाँचवटा सूचकलाई कम्पनीको Medical Check-up रिपोर्टको रूपमा देखाउँछ। EPS = कम्पनीको भित्री कमाउने वास्तविक क्षमता (Earning Power)। PE Ratio = बजारले दिएको मूल्यांकन, सेयर सस्तो छ कि महँगो (Valuation)। Book Value = जगमा रहेको वास्तविक आधारभूत सम्पत्ति (Net Worth)। ROE = सेयरधनीको पैसालाई नाफामा बदल्ने व्यवस्थापनको दक्षता (Efficiency)। Reserve = संकट र विस्तारका लागि तिजोरीमा बचत गरिएको आन्तरिक शक्ति (Financial Cushion)। मुख्य पाठ — जसरी डाक्टरले एउटै test होइन, सबै रिपोर्ट सँगै हेरेर बिरामीको स्वास्थ्य ठम्याउँछ, त्यसरी नै इन्भेस्टरले यी पाँचै सूचकलाई एउटै कसिमा राखेर सँगै पढ्दा मात्र कम्पनीको वास्तविक अवस्था छर्लङ्ग खुल्छ।

Why This Chapter Matters

अघिल्लो Chapter मा हामीले फन्डामेन्टल एनालिसिसको आधारभूत जग, जस्तै कुल आम्दानी र खुद नाफाको महत्त्वलाई गहिराइबाट बुझिसकेका छौँ। तर बजारमा उपलब्ध सयौँ कम्पनीहरूमध्ये कुन कम्पनी लगानीका लागि उत्कृष्ट छ भनी यकिन गर्न केवल व्यवसायको नाम र नाफाको अङ्क मात्र जान्नु पर्याप्त हुँदैन। विश्वभरिका ठूला र सफल Investor हरूले कुनै पनि कम्पनीको भित्री शक्ति र बजार मूल्यांकन नाप्नका लागि केही विशिष्ट र प्रमाणित वित्तीय मापनहरू (Financial Metrics) को प्रयोग गर्छन्।

तीमध्ये संसारभर र हाम्रो घरेलु बजारमा सबैभन्दा धेरै प्रयोग र चर्चा हुने पाँच वटा मुख्य सूचकहरू हुन्: EPS, PE Ratio, Book Value, ROE, र Reserve। यदि तपाईंले यी पाँचवटा प्राविधिक शब्दहरूको भित्री मर्म र गणितीय सम्बन्धलाई एकपटक राम्ररी बुझ्न सक्नुभयो भने, कुनै पनि कम्पनी वास्तवमा कति सुरक्षित छ, त्यसको सेयर मूल्य सस्तो छ कि महँगो छ, र त्यसले भविष्यमा कस्तो प्रतिफल दिन सक्छ भन्ने वास्तविक अवस्था ऐना जस्तै छर्लङ्ग बुझ्न धेरै सजिलो हुन्छ।

Simple Explanation

यदि समग्र Fundamental Analysis लाई हामीले कुनै कम्पनीको छाती र स्वास्थ्य परीक्षण (Medical Check-up) गर्ने प्रक्रिया मान्ने हो भने, यी पाँचवटा सूचकहरूलाई डाक्टरले हेर्ने मुख्य स्वास्थ्य रिपोर्टका रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ:

EPS = कम्पनीको भित्री कमाउने वास्तविक क्षमता (Earning Power)।
PE Ratio = बजारले सेयरलाई दिएको मूल्यांकन वा मूल्यको सस्तो-महँगोपन (Valuation)।
Book Value = कम्पनीको जगमा रहेको वास्तविक आधारभूत सम्पत्ति (Net Worth)।
ROE = सेयरधनीको पैसालाई नाफामा बदल्न सक्ने व्यवस्थापनको आन्तरिक दक्षता (Efficiency)।
Reserve = संकट र भविष्यको विस्तारका लागि तिजोरीमा बचत गरिएको आन्तरिक शक्ति (Financial Cushion)।

आउनुहोस्, अब हामी यी पाँचै वटा शक्तिशाली सूचकहरूलाई एक-एक गरेर, गणितीय सुत्र र व्यावहारिक उदाहरणसहित मिहिन रूपमा बुझौँ।

EPS (Earnings Per Share)

EPS भनेको के हो?

EPS को पूरा अङ्ग्रेजी नाम Earnings Per Share हो र यसलाई नेपाली भाषामा 'प्रतिशेयर आम्दानी' भनिन्छ। यस सूचकले कम्पनीले वर्षभरी कमाएको खुद नाफा (Net Profit) लाई कुल सेयर संख्याले भाग गर्दा एक कित्ता सेयरको भागमा कति रुपैयाँ नाफा पर्न आउँछ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। यसलाई बुझ्ने सबैभन्दा सरल भाषा भनेको: “तपाईंको स्वामित्वमा रहेको एक कित्ता शेयरको भागमा परेको खुद वार्षिक नाफा” हो। यसको गणितीय सुत्र यस प्रकार छ:

EPS = कुल खुद नाफा (Net Profit) ÷ कुल सेयर संख्या

EPS किन महत्वपूर्ण छ?

कल्पना गर्नुहोस्, बजारमा दुईवटा फरक-फरक कम्पनीहरू छन् जसको नाफाको विवरण यस प्रकार छ:

कम्पनी A: यसको वर्षभरीको कुल खुद नाफा = १० करोड रुपैयाँ छ।
कम्पनी B: यसको वर्षभरीको कुल खुद नाफा = ५० करोड रुपैयाँ छ।

सुरुमा सरसरती हेर्दा कुल ५० करोड कमाउने कम्पनी B धेरै ठूलो र राम्रो देखिन्छ। तर, फन्डामेन्टल एनालिसिसमा यति मात्र हेरेर पुग्दैन। मानौँ कम्पनी A को कुल सेयर संख्या मात्र १० लाख कित्ता छ र कम्पनी B को कुल सेयर संख्या १ करोड कित्ता छ। अब हामी दुवैको प्रतिशेयर आम्दानी (EPS) निकालौँ:

कम्पनी A को EPS = १० करोड ÷ १० लाख = रु. १०० प्रतिसेयर।
कम्पनी B को EPS = ५० करोड ÷ १ करोड = रु. ५० प्रतिसेयर।

EPS — कुल नाफा ठूलो ≠ प्रतिसेयर नाफा ठूलो

यो visual ले EPS किन कुल नाफा भन्दा भरपर्दो सूचक हो देखाउँछ। कम्पनी A: कुल नाफा १० करोड, सेयर १० लाख कित्ता → EPS = रु. १०० प्रतिसेयर। कम्पनी B: कुल नाफा ५० करोड (पाँच गुणा बढी!), तर सेयर १ करोड कित्ता → EPS = रु. ५० मात्र। मुख्य पाठ — सरसरती हेर्दा B ठूलो देखिन्छ, तर A का सेयरधनीले एक कित्ताबापत रु. १०० कमाइरहेका छन् भने B मा रु. ५० मात्र। त्यसैले फरक आकारका कम्पनीको वास्तविक कमाउने क्षमता तुलना गर्न कुल नाफा होइन, EPS हेर्नुपर्छ। EPS लगातार बढ्दो = व्यवसाय फैलिँदै, बलियो संकेत; EPS घट्दो = Red Flag (संकट, लाभांश घट्न सक्ने)।

यहाँ कुल नाफा कम भए तापनि कम्पनी A का सेयरधनीले आफ्नो एक कित्ता सेयरबापत रु. १०० आम्दानी पाइरहेका छन् भने कम्पनी B मा रु. ५० मात्र पाइरहेका छन्। यही कारणले गर्दा दुई फरक आकारका कम्पनीहरूको वास्तविक कमाउने क्षमता तुलना गर्नका लागि जहिले पनि कुल नाफा भन्दा EPS लाई सबैभन्दा भरपर्दो सूचक मानिन्छ।

EPS बढ्दै जानु राम्रो हो?

सामान्यतया, यदि कुनै कम्पनीको वित्तीय प्रतिवेदनमा विगतका धेरै त्रैमासिक वा वर्षहरूदेखि EPS निरन्तर बढ्दै गइरहेको देखिन्छ भने, त्यसले कम्पनीको व्यवसाय द्रुत गतिमा फैलिरहेको र नाफा कमाउने क्षमता बलियो हुँदै गएको सकारात्मक संकेत गर्छ। यसको विपरित, यदि EPS लगातार घट्दो क्रममा छ भने, त्यसले कम्पनी संकटतर्फ जाँदैछ र भविष्यमा लाभांश घट्न सक्छ भन्ने गम्भीर चेतावनी संकेत (Red Flag) दिन्छ। तर, कुनै पनि परिपक्व निर्णय लिनु अघि केवल EPS मात्र हेरेर पुग्दैन, अन्य सूचकहरू पनि केलाउनु पर्छ।

EPS Growth Trend — ५ वर्ष निरन्तर बढ्दो (Chart 67.1)

यो chart ले EPS Growth Trend देखाउँछ (Chart 67.1)। वर्ष १ देखि वर्ष ५ सम्म EPS रु. २०→३०→४२→५५→७० गर्दै लगातार बढेको छ — bar अग्लो हुँदै, माथिको धर्के रेखा पनि उकालो। मुख्य पाठ — EPS निरन्तर बढ्दो हुनु भनेको कम्पनीको व्यवसाय फैलिँदै र नाफा कमाउने क्षमता बलियो हुँदै गएको सकारात्मक संकेत हो। यसको ठीक उल्टो — EPS लगातार घट्दो भयो भने त्यो Red Flag हो (कम्पनी संकटतर्फ, भविष्यमा लाभांश घट्न सक्छ)। त्यसैले एक वर्षको EPS होइन, ३-५ वर्षको trend हेर्नुपर्छ। तर सम्झनुहोस् — परिपक्व निर्णय लिन EPS मात्र पुग्दैन; PE, Book Value, ROE, Reserve पनि सँगै केलाउनुपर्छ।

PE Ratio (Price to Earnings Ratio)

PE Ratio भनेको के हो?

PE Ratio को पूरा रूप Price to Earnings Ratio हो र यसलाई नेपालीमा 'मूल्य आम्दानी अनुपात' भनिन्छ। यो सूचकले लगानीकर्ताको एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण व्यावहारिक प्रश्नको ठोस उत्तर दिन्छ: “कम्पनीले आफ्नो एक कित्ता सेयरमा वर्षभरी कमाइरहेको खुद नाफाको तुलनामा, बजारले आजको दिनमा त्यस सेयरलाई कति गुणा बढी मूल्य दिइरहेको छ?” अर्थात्, कम्पनीबाट १ रुपैयाँ नाफा पाउनका लागि तपाईं बजारमा कति रुपैयाँ तिर्दै हुनुहुन्छ भन्ने कुरा यसले नाप्छ। यसको सुत्र यस प्रकार छ:

PE Ratio = बजार मूल्य (Market Price) ÷ प्रतिशेयर आम्दानी (EPS)

सरल उदाहरण

मानौँ बजारमा एउटा कम्पनीको हालको सेयर मूल्य (Market Price) रु. ५०० छ र त्यस कम्पनीले सार्वजनिक गरेको वित्तीय विवरण अनुसार उसको प्रतिशेयर आम्दानी (EPS) रु. २५ छ। अब यसको PE Ratio यसरी निकालिन्छ:

PE Ratio = ५०० ÷ २५ = २० गुणा

यस गणितीय नतिजाको सीधा अर्थ यो हो कि बजारले त्यस कम्पनीको वार्षिक प्रतिशेयर नाफाको तुलनामा २० गुणा बढी मूल्य तिर्न तयार छ, वा सो कम्पनीबाट वार्षिक १ रुपैयाँ नाफा कमाउनका लागि तपाईंले आजको दिनमा रु. २० लगानी गर्नुपर्छ।

PE Ratio — १ रुपैयाँ नाफाका लागि कति तिर्ने?

यो visual ले PE Ratio को अर्थ देखाउँछ — कम्पनीबाट १ रुपैयाँ नाफा पाउन तपाईं आज कति तिर्दै हुनुहुन्छ। बायाँ (कम PE, जस्तै ११): १ रु. नाफाका लागि रु. ११ तिर्ने — तुलनात्मक सस्तो हुनसक्छ, तर सावधान: कम्पनी भित्रभित्रै घाटामा त छैन? दायाँ (धेरै PE, जस्तै ८०): १ रु. नाफाका लागि रु. ८० तिर्ने — Overvalued (अत्यधिक महँगो) हुनसक्छ, वा बजारलाई कम्पनीको भविष्यको Growth बलियो हुन्छ भन्ने विश्वास भएर पनि होला। मुख्य पाठ — PE धेरै हुनुको दुई कारण: साँचो Growth विश्वास (ठीक), वा कर्नरिङ/सट्टाबाजीले कृत्रिम रूपमा मूल्य आकासिएको (घातक)। त्यसैले PE लाई सधैँ Sector PE र कम्पनीको ऐतिहासिक PE सँग तुलना गरेर मात्र हेर्नुपर्छ — एक्लै हेरेर निर्णय गर्न मिल्दैन।

PE धेरै हुनु राम्रो कि नराम्रो?

यस प्रश्नको उत्तर वित्तीय बजारमा सधैँ एउटै र सोझो हुँदैन। बजारमा कुनै कम्पनीको PE Ratio धेरै माथि हुनुका मुख्यतया दुईवटा कारण हुन सक्छन्: पहिलो, यदि बजारका लगानीकर्ताहरूलाई उक्त कम्पनीको भविष्यको व्यावसायिक वृद्धि (Future Growth) अत्यधिक बलियो र द्रुत गतिमा हुन्छ भन्ने कडा विश्वास छ भने, उनीहरू महँगो मूल्य तिर्न पनि तयार हुन्छन्।

तर अर्कोतर्फ, यदि कम्पनीको नाफा र व्यवसायमा कुनै सुधार छैन तर बजारको कडा सट्टाबाजी र कर्नरिङका कारण सेयर मूल्य मात्र कृत्रिम रूपमा आकासिएको छ भने, त्यस्तो बेला उच्च PE Ratio हुनु अत्यन्तै जोखिमपूर्ण र घातक मानिन्छ, किनकि त्यो सेयर आफ्नो वास्तविक मूल्य भन्दा अत्यधिक महँगो (Overvalued) भइसकेको हुन्छ। त्यसैले PE Ratio लाई सधैँ बजारको सन्दर्भ र उद्योगको सरदर अनुपात (Sector PE) सँग तुलना गरेर मात्र हेर्नुपर्छ।

Book Value

Book Value भनेको के हो?

Book Value लाई नेपालीमा 'प्रतिशेयर किताबी मूल्य' वा 'नेटवर्थ' भनिन्छ। यसलाई बुझ्ने सबैभन्दा व्यावहारिक र सरल तरिका यो हो: “यदि भोलि कुनै कारणवश यो कम्पनी पूर्ण रूपमा बन्द भयो र यसका सम्पूर्ण भौतिक तथा वित्तीय सम्पत्तिहरू बजारमा बिक्री गरियो र त्यो बिक्रीबाट आएको पैसाले कम्पनीको टाउकोमा रहेको सम्पूर्ण बैंक ऋण र दायित्वहरू चुक्ता गरियो भने, बाँकी रहेको खुद पैसाबाट प्रतिसेयरका दरले सेयरधनीको हातमा कति रुपैयाँ नगद फिर्ता आउँछ?” यसले कम्पनीको भित्री र वास्तविक आर्थिक बल देखाउन मद्दत गर्छ। यसको सुत्र यस प्रकार छ:

Book Value = (कुल सम्पत्ति − कुल दायित्व/ऋण) ÷ कुल सेयर संख्या

Book Value किन महत्वपूर्ण छ?

विशेष गरी बैंक, वित्तीय संस्था (Financial Institutions) र बीमा कम्पनीहरू जस्ता सेक्टरहरूको वित्तीय स्वास्थ्य विश्लेषण गर्दा Book Value लाई अत्यन्तै गम्भीरताका साथ अध्ययन गरिन्छ। किनकि यी क्षेत्रहरूमा नगद, ऋण प्रवाह र वित्तीय सम्पत्ति तथा दायित्वहरूको भूमिका सबैभन्दा ठूलो र निर्णायक हुन्छ। एउटा बलियो बुट भ्यालु भएको कम्पनीलाई बजारमा सुरक्षित लगानीको आधार मानिन्छ।

Price र Book Value

बजारको सामान्य अवस्थामा सेयरको चल्तीको बजार मूल्य (Market Price) कम्पनीको किताबी मूल्य (Book Value) भन्दा धेरै गुणा माथि हुने गर्छ, किनकि बजारले कम्पनीको भविष्यको नाफा कमाउने सम्भावनालाई पनि मूल्यमा जोडेको हुन्छ। तर यदि बजारमा ठूलो गिरावट वा प्यानिक (Market Panic) आएको बेला कुनै उत्कृष्ट कम्पनीको बजार मूल्य घटेर उसको Book Value को नजिक वा सो भन्दा पनि तल आउँछ भने, दूरदर्शी इन्भेस्टरहरूका लागि त्यो सेयर कौडीको भावमा वा बार्गेन प्राइसमा खरिद गर्ने एउटा सुनौलो र ऐतिहासिक अवसर हुन सक्छ। यसले लगानीकर्तालाई मूल्यांकनको वास्तविक ऐना देखाउँछ।

Price vs Book Value — Panic मा Price, Book Value नजिक आउँदा अवसर

यो visual ले Price र Book Value को सम्बन्ध देखाउँछ। हरियो धर्के रेखा Book Value हो — कम्पनीको जग/Net Worth (सबै सम्पत्ति बेचेर ऋण तिरेपछि प्रतिसेयर बाँकी रकम)। नीलो रेखा Market Price हो। सामान्य अवस्थामा Price, Book Value भन्दा धेरै माथि हुन्छ — किनभने बजारले भविष्यको नाफा पनि मूल्यमा जोड्छ। तर Market Panic आउँदा (बीचको खाल्डो) उत्कृष्ट कम्पनीको Price समेत घटेर Book Value को नजिक/तल आउँछ (हरियो विन्दु)। मुख्य पाठ — त्यही नै दूरदर्शी इन्भेस्टरका लागि bargain price मा किन्ने सुनौलो अवसर हो। Book Value विशेष गरी बैंक, वित्तीय संस्था र बीमा कम्पनीको विश्लेषणमा अत्यन्त महत्वपूर्ण — किनभने त्यहाँ नगद, ऋण र वित्तीय सम्पत्ति/दायित्वको भूमिका सबैभन्दा ठूलो हुन्छ।

ROE (Return on Equity)

ROE भनेको के हो?

ROE को पूरा अङ्ग्रेजी नाम Return on Equity हो र यसलाई नेपालीमा 'इक्विटीमा प्रतिफल' भनिन्छ। यो सूचकले दीर्घकालीन लगानीकर्ताको एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र व्यावसायिक प्रश्नको उत्तर दिन्छ: “हामी जस्ता सर्वसाधारण सेयरधनीहरूले कम्पनीको जगमा बुझाएको कुल वास्तविक पैसा (Shareholders' Equity) लाई कम्पनीको आन्तरिक व्यवस्थापनले कति प्रभावकारी, कुशल र चलाखीपूर्ण रूपमा प्रयोग गरेर खुद नाफा कमाइरहेको छ?” यसको गणना यसरी गरिन्छ:

ROE = (खुद नाफा ÷ सेयरधनीको कुल इक्विटी) × १००%

किन महत्वपूर्ण?

कल्पना गर्नुहोस्, बजारमा दुईवटा फरक-फरक कम्पनीहरू छन् र दुवै कम्पनीसँग सेयरधनीहरूले जम्मा गरिदिएको कुल पूँजी र इक्विटी समान रूपमा १ अर्ब रुपैयाँ छ। तर वर्षको अन्त्यमा:

कम्पनी A ले सोही पूँजी प्रयोग गरेर २० करोड रुपैयाँ खुद नाफा कमाउँछ (ROE = २०%)।
कम्पनी B ले भने सोही पूँजीबाट मात्र ५ करोड रुपैयाँ खुद नाफा निकाल्न सक्छ (ROE = ५%)।

ROE — उही पूँजी, फरक दक्षता (Chart 67.2)

यो chart ले ROE को तुलना देखाउँछ (Chart 67.2)। दुवै कम्पनीसँग सेयरधनीको उही १ अर्ब पूँजी छ, तर नतिजा फरक। कम्पनी A: सोही पूँजीबाट २० करोड नाफा → ROE = २०% (अग्लो हरियो bar, पहेँलो "स्वस्थ १५%" रेखा भन्दा माथि)। कम्पनी B: सोही पूँजीबाट जम्मा ५ करोड → ROE = ५% (होचो रातो bar, १५% भन्दा तल)। मुख्य पाठ — ROE ले व्यवस्थापनको दक्षता प्रतिशतमा देखाउँछ: कम्पनी A को व्यवस्थापन पूँजी उपयोगमा B भन्दा धेरै गुणा कुशल छ। तर सावधान — एक वर्षको ROE होइन; कहिलेकाहीँ जग्गा बेचेर एक वर्ष नक्कली ROE बढ्छ। त्यसैले ५-१० वर्षको trend हेर्नुपर्छ; ROE लगातार स्थिर र उच्च (सामान्यतया १५% भन्दा माथि) रहेको कम्पनी उत्कृष्ट मानिन्छ।

यस अवस्थामा स्पष्ट रूपमा कम्पनी A को व्यवस्थापन टोली आफ्नो उपलब्ध पूँजी र स्रोत साधनको उपयोग गर्नमा कम्पनी B को भन्दा धेरै गुणा बढी दक्ष, व्यावसायिक र प्रभावकारी देखिन्छ। ROE ले कम्पनीको यही आन्तरिक व्यवस्थापकीय कुशलता र श्रेष्ठतालाई प्रतिशतको रूपमा छर्लङ्ग पारिदिन्छ।

ROE हेर्दा के ध्यान दिने?

लगानीको निर्णय गर्दा केवल कुनै एक वर्षको मात्र ROE हेरेर भ्रममा पर्नु हुँदैन। कतिपय अवस्थामा कम्पनीले आफ्नो कुनै गैर-व्यावसायिक सम्पत्ति वा जग्गा बिक्री गरेर एक वर्षका लागि मात्र नक्कली रूपमा नाफा र ROE बढाएको हुन सक्छ। त्यसैले सधैँ विगत ५ देखि १० वर्षको लामो इतिहास (Trend Analysis) हेर्नु पर्छ। जुन कम्पनीको ROE वर्षौँदेखि लगातार स्थिर, स्वस्थ र उच्च (सामान्यतया १५% भन्दा माथि) रहँदै आएको छ, त्यस्ता कम्पनीहरूलाई दीर्घकालीन सम्पत्ति निर्माणका लागि उत्कृष्ट मानिन्छ।

Reserve

Reserve भनेको के हो?

Reserve लाई नेपाली वित्तीय भाषामा 'सञ्चित कोष' वा 'रिटेन्ड अर्निङ' भनिन्छ। कुनै पनि कम्पनीले वर्षभरी व्यापार गरेर कमाएको सम्पूर्ण खुद नाफा आफ्ना सेयरधनीहरूलाई तुरुन्तै लाभांश वा क्यास डिभिडेन्डका रूपमा बाँडेर सिद्ध्याउँदैन। कम्पनीको सञ्चालक समितिले नाफाको एउटा निश्चित र ठूलो हिस्सा भविष्यको सुरक्षा र वृद्धिका लागि कम्पनीकै बैंक खाता र तिजोरीमा संकलन गरेर राख्छ। यसरी वर्षौँदेखि जम्मा हुँदै आएको कुल सञ्चित रकमलाई नै Reserve भनिन्छ।

Reserve किन महत्वपूर्ण छ?

एक बलियो र विशाल Reserve भएको कम्पनी आर्थिक रूपमा अत्यन्तै सुरक्षित मानिन्छ। यो सञ्चित कोषले कम्पनीलाई विभिन्न महत्वपूर्ण आयामहरूमा मद्दत गर्छ:

कम्पनीको विस्तार (Expansion): बैंकबाट नयाँ चर्को ब्याजमा ऋण नलिई आफ्नै कोषको पैसा प्रयोग गरेर नयाँ उद्योग वा आयोजनाहरू सुरु गर्न।
कठिन समयको सामना (Crisis Management): भविष्यमा देशको अर्थतन्त्रमा मन्दी आउँदा वा व्यवसाय घाटामा जाँदा पनि कम्पनी र कर्मचारीलाई सुरक्षित बचाउन।
लाभांशको निरन्तरता: कुनै वर्ष कम्पनीले नाफा कमाउन नसके पनि यही रिजर्भको पैसा प्रयोग गरेर सेयरधनीहरूलाई लगातार बोनस वा डिभिडेन्ड बाँडिरहन।

Reserve Growth — नाफा थपिँदै बलियो आर्थिक ढाल (Chart 67.3)

यो chart ले Reserve (सञ्चित कोष) को वृद्धि देखाउँछ (Chart 67.3)। कम्पनीले कमाएको सम्पूर्ण नाफा लाभांशमा नबाँडी, एउटा हिस्सा हरेक वर्ष तिजोरीमा जम्मा गर्छ — त्यसैले वर्ष १ देखि ५ सम्म पहेँलो bar अग्लो हुँदै गएको छ (धर्के "चुक्ता पूँजी" रेखा भन्दा माथि चढ्दै)। यसरी जम्मा हुँदै गएको Reserve एउटा बलियो आर्थिक ढाल (🛟) बन्छ। यसले तीन काम गर्छ: विस्तार (चर्को ब्याजको ऋण नलिई आफ्नै पैसाले नयाँ आयोजना), संकट व्यवस्थापन (मन्दीमा कम्पनी/कर्मचारी जोगाउन), लाभांश निरन्तरता (नाफा नभएको वर्ष पनि रिजर्भबाट डिभिडेन्ड)। मुख्य पाठ — ठूलो Reserve सुरक्षित संकेत, तर भित्री गुणस्तर पनि हेर्नुपर्छ: पैसा बैंकमै अल्छी बसेको छ कि उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी भएको छ?

ठूलो Reserve सधैँ राम्रो हुन्छ?

सामान्यतया ठूलो रिजर्भ हुनु निकै राम्रो संकेत हो, तर एउटा चतुर लगानीकर्ताले यसको भित्री गुणस्तर पनि बुझ्नुपर्छ। कम्पनीको ब्यालेन्स सिटमा रिजर्भको आकार किन र कसरी बढेको छ? के व्यवस्थापनले त्यो पैसालाई बैंकमै अल्छी बनाएर राखेको छ कि त्यसलाई पुनः उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गरेर कम्पनीको व्यवसाय अझ ठूलो बनाउन प्रयोग गरिरहेको छ? यी कुराहरूको विस्तृत अध्ययन गरेर मात्र व्यवस्थापनको निर्णय क्षमताको सही मूल्यांकन गर्न सकिन्छ।

यी पाँचै कुरा सँगै कसरी हेर्ने?

बजारका सफल र व्यावसायिक इन्भेस्टरहरूले कहिल्यै पनि वित्तीय विवरणको कुनै एउटा मात्र संख्या वा सूचकलाई हेरेर अन्धाधुन्ध लगानीको निर्णय लिँदैनन्। उनीहरूले सधैँ EPS, PE Ratio, Book Value, ROE, र Reserve यी पाँचै वटा महत्त्वपूर्ण अंगहरूलाई एउटै कसिमा राखेर र एकापसमा जोडेर समग्र तस्वीर (The Big Picture) बुझ्ने प्रयास गर्छन्। किनकि कुनै कम्पनीको EPS मात्रै धेरै हुनु तर उसको PE Ratio हजारौँ गुणा माथि हुनु वा रिजर्भ पूरै रित्तो हुनु लगानीका लागि असुरक्षित हुन सक्छ। जब यी सबै सूचकहरूले सँगसँगै एउटै लयमा सकारात्मक र सन्तुलित संकेत दिन्छन्, तब मात्र त्यो कम्पनी वास्तविक लगानीका लागि योग्य ठहरिन्छ।

NEPSE Context

हाम्रो नेपाल शेयर बजार (NEPSE) को विशिष्ट चरित्र र सन्दर्भलाई हेर्ने हो भने यहाँ सूचीकृत भएका ठूला सेक्टरहरू जस्तै वाणिज्य बैंक (Commercial Banks), बीमा कम्पनी (Insurance), लघुवित्त (Microfinance) र विकास बैंक (Development Banks) हरूको आधारभूत वित्तीय स्वास्थ्य विश्लेषण गर्दा EPS, Book Value र ROE को प्रयोग सबैभन्दा बढी र अनिवार्य रूपमा गरिन्छ।

नेप्सेमा यी वित्तीय अनुपात वा रेसियोहरू हेर्दा लगानीकर्ताले सधैँ दुईवटा कुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ: पहिलो, कुनै पनि कम्पनीको वित्तीय सूचकलाई जहिले पनि सोही सेक्टरका अन्य प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरूसँग मात्र तुलना (Sector Comparison) गर्नु पर्छ (जस्तै: बैंकको EPS लाई बैंककै EPS सँग तुलना गर्ने, हाइड्रोपावरसँग होइन)। दोस्रो, देशको आर्थिक नीति, नेपाल राष्ट्र बैंक वा धितोपत्र बोर्डको रिपोर्टिङ प्रणाली, नियामकीय व्यवस्थाहरू र एकाउन्टिङ स्ट्यान्डर्ड (जस्तै NFRS प्रणाली) समय र परिस्थिति अनुसार परिवर्तन भइरहन सक्छन्, जसले गर्दा ब्यालेन्स सिटको प्रस्तुतिमा फरक आउन सक्छ। त्यसैले नेप्सेमा सुरक्षित लगानीका लागि सधैँ कम्पनीले त्रैमासिक रूपमा सार्वजनिक गर्ने आधिकारिक वित्तीय विवरण र नियामक स्रोतहरूको नवीनतम तथ्याङ्क आफैँले पुष्टि गरेर मात्र अगाडि बढ्नुपर्छ।

Trader Psychology Behind This Topic

मानव मनोविज्ञानको एउटा ठूलो कमजोरी के हो भने मानिसहरू सधैँ गहिरो मिहिनेत र अध्ययनबाट टाढा भागेर एउटा छोटो र सतही बाटो खोज्न चाहन्छन्। यही हतारिलो बानीका कारण धेरैजसो सिकारु ट्रेडर वा लगानीकर्ताहरू बजारमा यस्ता सतही गल्तीहरू गर्छन्, जस्तै: “यो कम्पनीको EPS धेरै छ, त्यसैले आँखा चिम्लेर आजै किनिहालौँ” वा “यो कम्पनीको PE Ratio एकदमै कम छ, त्यसैले यो सधैँका लागि राम्रो हो।”

तर व्यावहारिक इन्भेस्टिङको विज्ञान त्यति सरल र सतही विल्कुलै हुँदैन। कुनै एउटा मात्र वित्तीय रेसियो वा अङ्कले कम्पनीको सम्पूर्ण भूत, वर्तमान र भविष्यको सत्य कहिल्यै पनि बताउन सक्दैन। बजारमा दीर्घकालीन रूपमा सम्पत्ति कमाउने सफल इन्भेस्टरहरू सधैँ धैर्यवान् र जिज्ञासु हुन्छन्। उनीहरू बजारको क्षणिक हल्ला भन्दा माथि उठेर कम्पनीको व्यावसायिक मोडेल र वित्तीय सूचकहरूको आपसी सम्बन्धलाई केलाउँदै ठूलो तस्वीर हेर्ने अनुशासन कायम राख्छन्।

Common Mistakes

कम्पनीको समग्र वित्तीय अवस्था र ऋणको भार नहेरी केवल उच्च EPS मात्र देखेर शेयर खरिद गर्नु।
PE Ratio कम देखिने बित्तिकै कम्पनी भित्रभित्रै खोक्रो वा घाटामा गइरहेको तथ्यलाई बेवास्ता गरी सस्तोको लोभमा फस्नु।
फरक-फरक चरित्र र भिन्न व्यावसायिक मोडेल भएका सेक्टरहरूका कम्पनीहरूको रेसियो एकापसमा जबरजस्ती तुलना गर्नु।
कम्पनीको वर्तमान अवस्था विश्लेषण गर्दा पुराना र म्याद नाघेका वित्तीय तथ्याङ्क वा गफहरूको प्रयोग गर्नु।
एक वर्षको मात्र अस्थायी ROE हेरेर कम्पनीको व्यवस्थापनलाई उत्कृष्ट ठान्नु र त्यसको दीर्घकालीन ट्रेन्डलाई बेवास्ता गर्नु।
ब्यालेन्स सिटमा देखिएको Reserve को भित्री गुणस्तर, नगदको उपलब्धता र त्यसको सही उपयोग भइरहेको छ कि छैन भनी नबुझ्नु।
Book Value को वास्तविक प्राविधिक अर्थ र सेयर मूल्यसँग यसको सम्बन्धलाई पूर्ण रूपमा नबुझी लगानी गर्नु।
वित्तीय विवरणका सबै सूचकहरूलाई सँगै राखेर समग्र तस्वीर बुझ्नुको सट्टा कुनै एउटा मात्र Metric को भरमा निर्णय लिनु।
कम्पनी आफैँले सार्वजनिक गरेको त्रैमासिक वा वार्षिक Financial Report र ब्यालेन्स सिट आफैँ खोलेर कहिल्यै नपढ्नु।
फेसबुक, भाइबर वा बजारमा चल्ने विभिन्न ग्रुपहरूको प्रायोजित हल्ला र हल्लाखल्लाका आधारमा कम्पनीको वित्तीय निष्कर्ष निकाल्नु।

⚠️ Warning Box

सेयर बजारको वित्तीय विश्लेषणमा उपलब्ध कुनै पनि एउटा मात्र एकल रेसियो वा अङ्कले कुनै कम्पनी लगानीका लागि शत-प्रतिशत राम्रो वा नराम्रो हो भनी अन्तिम निर्णय दिन कहिल्यै सक्दैन। यी तमाम वित्तीय सूचक र रेसियोहरू लगानीकर्ताका लागि सही बाटो देखाउने केवल मार्गदर्शक उपकरण (Tools) मात्र हुन्, आफैँमा अन्तिम र अकाट्य सत्य होइनन्।

Practical Rules

कुनै पनि कम्पनीमा लगानी गर्नु अघि उसको प्रतिशेयर आम्दानी (EPS) को विगत ३ देखि ५ वर्षको वृद्धि ट्रेन्ड अनिवार्य हेर्नुहोस्।
सेयरको PE Ratio लाई सधैँ सोही उद्योगको सरदर सेक्टर पीई (Sector PE) र कम्पनीको ऐतिहासिक पीईसँग तुलना गर्नुहोस्।
कम्पनीको किताबी मूल्य (Book Value) को प्राविधिक अर्थ बुझ्नुहोस् र यसलाई हालको बजार मूल्यसँग दाँजेर हेर्नुहोस्।
कम्पनीको इक्विटीमा प्रतिफल (ROE) न्यूनतम १५% भन्दा माथि र धेरै वर्षदेखि स्थिर छ कि छैन, राम्ररी जाँच गर्नुहोस्।
ब्यालेन्स सिटमा रहेको सञ्चित कोष (Reserve) को आकार र यसको वास्तविक गुणस्तरको गम्भीर अध्ययन गर्नुहोस्।
पत्रपत्रिका वा ब्रोकरको विश्लेषणात्मक टिप्पणीमा मात्र भर नपरी कम्पनीको वास्तविक Financial Report आफैँ पढ्ने नियमित बानी बसाल्नुहोस्।
लगानी गर्दा कहिल्यै पनि कुनै एउटा मात्र वित्तीय सूचक वा रेसियोमा अन्धाधुन्ध निर्भर नहुनुहोस्।
वित्तीय सूचकहरू बलियो हुनुका साथै कम्पनीले गर्ने मुख्य व्यवसायको प्रकृति र बजारको मागलाई पनि सँगसँगै बुझ्नुहोस्।
बजारको घटबढ र क्षणिक सेन्टिमेन्टमा बहकिएर होइन, कम्पनीको ठोस वित्तीय तथ्यका आधारमा मात्र लगानीको निर्णय लिनुहोस्।
कम्पाउन्डिङको जादु र व्यावसायिक वृद्धिको ठूलो प्रतिफल पाउनका लागि सधैँ आफ्नो सोचलाई दीर्घकालीन राख्नुहोस्।

Example or Scenario

मानौँ बजारमा एउटै सेक्टरमा काम गर्ने दुईवटा फरक-फरक कम्पनीहरू उपलब्ध छन् जसको सेयर मूल्य बजारमा समान रूपमा प्रति कित्ता रु. ४०० चलिरहेको छ।

कम्पनी A को प्रतिशेयर आम्दानी (EPS) रु. ३५ छ, यसको PE Ratio ११ को सुरक्षित विन्दुमा छ, प्रतिशेयर किताबी मूल्य (Book Value) रु. २२० छ, इक्विटीमा प्रतिफल (ROE) १८% को उत्कृष्ट लयमा छ र यसको सञ्चित कोष (Reserve) प्रत्येक वर्ष निरन्तर बलियो बन्दै गइरहेको छ। अर्कोतर्फ, कम्पनी B को प्रतिशेयर आम्दानी (EPS) घट्दै गएर मात्र रु. ५ मा सीमित भएको छ, उसको PE Ratio ८० को अत्यधिक महँगो र जोखिमपूर्ण विन्दुमा पुगेको छ, Book Value मात्र रु. १०५ छ, ROE केवल ३% को निराशाजनक अवस्थामा छ र कम्पनीको Reserve लगातार घट्दै गइरहेको छ।

यस्तो अवस्थामा बजारको सतही स्क्रिनमा दुवै कम्पनीको Price समान रु. ४०० देखिए तापनि, एक साँचो र अध्ययनशील Fundamental Investor ले सधैँ कम्पनी A लाई नै आफ्नो लगानीको मुख्य र सुरक्षित रोजाइ बनाउँछ र कम्पनी B बाट टाढै बस्छ। किनकि कम्पनी A का वित्तीय सूचकहरूले उसको जग भित्री रूपमा अत्यन्तै बलियो, नाफामूलक र सुरक्षित छ भन्ने ठोस प्रमाण बोलिरहेका हुन्छन्।

Table 67.1: EPS, PE, Book Value, ROE, Reserve Summary

सूचक	पूरा नाम	सुत्र	के बुझाउँछ
EPS	Earnings Per Share	खुद नाफा ÷ कुल सेयर	कमाउने क्षमता
PE Ratio	Price to Earnings	बजार मूल्य ÷ EPS	सस्तो-महँगो (Valuation)
Book Value	नेटवर्थ	(सम्पत्ति − दायित्व) ÷ सेयर	आधारभूत सम्पत्ति
ROE	Return on Equity	(नाफा ÷ इक्विटी) × १००	व्यवस्थापन दक्षता
Reserve	सञ्चित कोष	जम्मा भएको खुद नाफा	आर्थिक ढाल (Cushion)

Table 67.2: Strong vs Weak Financial Indicators

सूचक	बलियो कम्पनी	कमजोर कम्पनी
EPS	उच्च र बढ्दो	कम र घट्दो
PE Ratio	सुरक्षित (Sector सँग मिल्दो)	अत्यधिक उच्च (Overvalued)
Book Value	बढ्दो	कमजोर / घट्दो
ROE	उच्च (१५%+), स्थिर	कम, अस्थिर
Reserve	ठूलो र बढ्दो	रित्तो / घट्दो

Table 67.3: Fundamental Analysis Quick Reference

सेक्टर	मुख्य प्राथमिकता सूचक	मूल्यांकन सङ्केत
बैंक / वित्तीय / बीमा	Book Value, ROE, EPS	Price, Book Value नजिक = सस्तो
लघुवित्त / विकास बैंक	EPS, ROE, Reserve	ROE १५%+ स्थिर = बलियो
सामान्य	PE (Sector सँग तुलना)	PE > Sector औसत = महँगो

Checklist

5 Financial Metrics Checklist

EPS बुझियो?
PE Ratio को अर्थ बुझियो?
Book Value बुझियो?
ROE को महत्व बुझियो?
Reserve को भूमिका बुझियो?
Sector Comparison गरियो?
Trend Analysis गरियो?
Financial Report हेरियो?
एउटा Ratio मा निर्भर छैन?
व्यवसाय पनि अध्ययन गरियो?

Exercise for Reader

📝 Exercise 1

हाम्रो नेपाल शेयर बजार (NEPSE) मा सूचीकृत भएको कुनै पनि आफ्नो मनपर्ने एउटा कम्पनी छान्नुहोस् र त्यसको पछिल्लो त्रैमासिक वित्तीय विवरण डाउनलोड गरी त्यसको हालको प्रतिशेयर आम्दानी (EPS) कति छ, पत्ता लगाएर डायरीमा नोट गर्नुहोस्।

📝 Exercise 2

तपाईंले छनोट गर्नुभएको सोही कम्पनीको आजको बजारको अन्तिम सेयर मूल्य (LTP) हेर्नुहोस् र माथि सिकाइएको सुत्र प्रयोग गरी त्यस कम्पनीको वर्तमान मूल्य आम्दानी अनुपात (PE Ratio) आफैँ गणना गर्नुहोस्।

📝 Exercise 3

सम्बन्धित कम्पनीको ब्यालेन्स सिटको अध्ययन गरी त्यसको प्रतिशेयर किताबी मूल्य (Book Value) र इक्विटीमा प्रतिफल (ROE) को अङ्क कति छ, खोजेर लेख्नुहोस् र त्यो सूचक स्वस्थ दायरामा छ कि छैन, मूल्यांकन गर्नुहोस्।

📝 Exercise 4

त्यस कम्पनीको सञ्चित कोष (Reserve) को आकार पछिल्ला ३ वर्षको वित्तीय विवरणमा लगातार बढेको छ कि घटेको छ, त्यसको सूक्ष्म अध्ययन गरी “यसले कम्पनीको भविष्यको सुरक्षा र लाभांश क्षमतामा कस्तो प्रभाव पार्छ?” भन्ने विषयमा आफ्नो संक्षिप्त विश्लेषण लेख्नुहोस्।

Trader Note

वास्तविक Fundamental Analysis मा सफल हुनका लागि तपाईंले वित्तीय व्यवस्थापनका ठूला-ठूला र जटिल गणितीय Formula हरू कण्ठ गरिरहनु पटक्कै आवश्यक पर्दैन। यहाँ सबैभन्दा महत्वपूर्ण र निर्णायक कुरा भनेको: “वित्तीय प्रतिवेदनमा कोरिएका यी निर्जीव संख्याहरू र रेसियोहरूले कम्पनीको वास्तविक आर्थिक स्वास्थ्य, व्यवसायको दिगोपन र व्यवस्थापनको इमानदारिता बारे पर्दा पछाडि कस्तो कथा सुनाइरहेका छन्?” भन्ने कुराको मर्मलाई सही र विवेकपूर्ण तरिकाले ठम्याउन सक्नु हो।

Chapter Summary

📚 Chapter 67 Summary

यस Chapter मा हामीले शेयर बजारका सफल दीर्घकालीन लगानीकर्ता र इन्भेस्टरहरूले कम्पनीको वित्तीय स्वास्थ्य नाप्नका लागि संसारभर सबैभन्दा धेरै प्रयोग गर्ने पाँच महत्वपूर्ण र प्रसिद्ध Financial Metrics को बारेमा गहिरो ज्ञान प्राप्त गर्यौँ: EPS, PE Ratio, Book Value, ROE, र Reserve। यी पाँचवटै शक्तिशाली सूचकहरूले कम्पनीको वास्तविक नाफा कमाउने क्षमता, बजारको मूल्यांकन, कम्पनीको जगमा रहेको आधारभूत सम्पत्तिको बल, व्यवस्थापकीय दक्षता र भविष्यका अनपेक्षित संकटहरू सामना गर्नका लागि तयार गरिएको आन्तरिक वित्तीय क्षमताबारे स्पष्ट प्राविधिक संकेतहरू प्रदान गर्छन्। अब हामीले कुनै पनि कम्पनीको Financial Strength वा वित्तीय मजबुती हेर्ने मुख्य आधारभूत औजारहरू र तिनको प्रयोग गर्ने तरिका बुझिसकेका छौँ। यसपछिको अर्को Chapter मा हामी हाम्रो नेप्से (NEPSE) बजारका प्रमुख सेक्टरहरू — जस्तै वाणिज्य बैंक, हाइड्रोपावर, बीमा र लघुवित्त — लाई किन एउटै साझा वित्तीय तरिकाले विश्लेषण गर्न मिल्दैन र प्रत्येक Sector को चरित्र अनुसार हेर्ने फरक-फरक प्राविधिक दृष्टिकोण के-कस्ता हुन्छन् भन्ने व्यावहारिक सीप सिक्नेछौँ।

संख्याहरू आफैं बोल्दैनन्,
तर तिनलाई सही तरिकाले बुझ्न सकियो भने
कम्पनीको वास्तविक कथा सुनाउन थाल्छन्।
सफल Investor ले Price हेर्नुअघि ती कथाहरू पढ्न सिक्छ।